Syrena WARSZAWSKA INTERNETOWA GRUPA DYSKUSYJNA Niedziela, 9 grudnia 2018
Autostereotyp młodzieży warszawskiej

Autostereotyp młodzieży warszawskiej


Artykuł pióra Dariusza Matuszewskiego


Artykuł ukazał się w wydawanym przez Instytut Zachodni
kwartalniku "Przegląd Zachodni" nr 1/2001 w dziale Raporty.


Wielkie miasto jawi się człowiekowi nie tylko jako zjawisko urbanizacyjno- architektoniczne, ale również jako zjawisko społeczne. O ile więc jednostka może doświadczać miasta poprzez jego wewnętrzną infrastrukturę w postaci czysto materialnej, o tyle jego społecznie doświadczanie odbywa się także poprzez duchową aktywność jednostki. Wyraża się ona w poczuciu przynależności do określonej społecznie i terytorialnie wspólnoty.
W tym znaczeniu społeczne doświadczanie obejmuje swym zasięgiem całość zjawisk miejskich, z jakimi styka się jednostka i grupy, włączając w to również aspekty funkcjonalne.
Na podstawie zjawisk miejskich, jednostka bądź grupa, nabywa określonej świadomości, która dotyczy postrzegania miasta jako zbiorowości społecznej połączonej nie tylko terytorium, ale też wspólnotą wynikającą z procesów społeczno-kulturowych na tym terytorium. Owa świadomość ujawniać się będzie jako zespół przejawów życia społecznego określających postawy w stosunku do miasta, oraz dające się wyodrębnić na ich podstawie specyficzne miejskie zachowania. W tym sensie zachowania te stanowić będą doświadczanie miejskości wyznaczone przez usankcjonowane społecznie wartości, wzory oraz normy. Zachowania te mogą zawierać elementy szacunku do symboli miejskich, poszanowania tradycji wynikającej z doniosłości historycznej miasta. Z drugiej strony miasto samo może przyczynić się do powstania pewnego typu "osobowości miejskiej", którego cechą jest określony styl życia czy sposób myślenia. Ta specyficzna osobowość dotyczy zarówno jednostek jak i całej zbiorowości.
Każda z grup społecznych, oprócz wspólnej świadomości dotyczącej miasta jako całości, przeżywa świadomość istnienia swojej grupy, identyfikację typu "my". Dzięki temu jednostki mają możliwość lokowania siebie zarówno w strukturach miejskich, jak i grupowych. Połączenie wynikających z tych uwarunkowań ról społecznych jest podstawą do subiektywnego określenia tożsamości własnej grupy oraz ujęcia jej jako jednej z kategorii społecznych miasta.
Problem poczucia identyfikacji z miastem prowadzi nieuchronnie do konieczności określenia więzi społecznych. W znaczeniu socjologicznym więź ta jest pewną składową więzi, które ukształtowały się w obrębie przestrzeni miejskiej oraz tych, które bezpośrednio dotyczą identyfikacji mieszkańców z miastem, a więc mające wyraz w zjawisku pewnego przywiązania do miasta.
Wydaje się, że w odniesieniu do tożsamości miejskiej oraz identyfikacji na pierwszy plan należy wysunąć kwestie związane z jej świadomością oraz poczuciem wszelkiej odrębności, stanowiących o poczuciu swoistej dumy.
Kwestie te to zarówno powiązania obiektywne jak i emocjonalne, czy też symboliczno-kulturowe, wartości zgodnie realizowane w społeczeństwie będące podstawą integracji "duchowej". Takie też widzenie więzi społecznej znaleźć możemy w pracy F. Jakubczaka, który przez więź w środowisku miejskim rozumie ''łączność rodzącą się na gruncie wspólnego przebywania określonych grup społecznych w obrębie przestrzeni miejskiej i realizowania przez nie wartości społecznych o charakterze praktycznym lub symbolicznym.''(I)
Istotą konfrontacji jednostki z miastem jako całością jest jej doświadczanie miasta w sytuacji grupowej. Konfrontacja ta równocześnie wpływa na jej społeczne uczestnictwo. Te grupowe działania tworzą według E. Halla tak zwaną ''trwałą przestrzeń''(II)
W jej skład wchodzą widoczne i niewidoczne wzorce zachowań człowieka mogące mieć na niego wpływ, a także budowle tworzące zmaterializowaną przestrzeń trwałą. Są one rezultatem wspólnego doświadczania przestrzeni, z ściśle określoną przydatnością funkcjonalną i będące produktem danej kultury i epoki(III)
Trwała przestrzeń odgrywa szczególną rolę w adaptacji ludności napływowej do miasta. Oprócz bowiem doświadczania grupowego jednostka poznaje pewien język, będący całym systemem informacyjnym dotyczącym znaków, symboli, reguł "użytkowania miasta". Jednostka podlega wówczas socjalizacji ekologicznej, podczas której dowiaduje się o waloryzacji przestrzeni(IV).
''Identyfikacja z całym miastem - pisze Piotrowski - kształtować się winna na gruncie zaakceptowanych i zinternalizowanych wspólnych dla wszystkich wartości, wynikających z przyjętego obrazu jego tożsamości.''(V)
Ta identyfikacja ma wspólny, obiektywny grunt uznawanych wartości i może być podstawą do budowania postaw pro lokalnych, patriotyzmu lokalnego, umacniającego wtórnie poczucie tożsamości.
Patriotyzm lokalny ma tutaj bardzo istotny wymiar. Dotyczy on bowiem zarówno poczucia tożsamości z miastem, z jego przestrzenią, jak i z poczuciem więzi z mieszkańcami tego miasta. Poczucie to nabywa przez wpływ pierwotnej socjalizacji ekologicznej, rozumianej jako wpływ środowiskowy na jednostkę, a więc wzorów zachowań, sposobów waloryzacji przestrzeni(VI).
Bynajmniej nie chodzi tutaj o socjalizację pierwotną, odnoszącą się do oddziaływań wychowawczych, lecz o wtórną, dotyczącą wpływów pochodzących z przestrzeni społecznej miasta. Jest to przestrzeń, w którą jednostka "wrasta", a więc poznawanie przestrzeni i jej języka, specyficznych wzorów zachowań, waloryzacji przestrzeni, mającej za zadanie uznanie jej za swoją.
Konsekwencją tego są zarówno pozytywne jak i negatywne strony. Duże poczucie tożsamości z miastem może budzić wiele postaw obywatelskich, inicjatyw na rzecz miasta, tworzyć atmosferę silnej więzi emocjonalnej.
Z drugiej zaś strony wyrasta poważny problem dotyczący nowych mieszkańców miasta zarówno migrantów, jak i inkorporantów.

Przy próbie określenia więzi mieszkańców Warszawy ze swoim miastem należy z pewnością zwrócić uwagę na to, iż dość wyraźnie wśród mieszkańców stolicy wyodrębniają się trzy grupy:
  • rodowici warszawiacy zamieszkujący w Warszawie
  • ludność napływowa oraz inkorporanci
  • dawni mieszkańcy Warszawy, stanowiący trzon emigracji(VII)

Dla każdej z tych grup Warszawa niesie inne wartości i inaczej jest postrzegana.
Dla rodowitych warszawiaków miasto jest ogromnym symbolem heroicznym, miejscem wojennych zmagań, okupacji, powstań narodowych, dla napływowych stanowi raczej swego rodzaju poligon nowych doświadczeń społeczno-zawodowych, obszar zmagań adaptacyjnych, standardów życia na najwyższym poziomie krajowym i możliwość kariery najwyższych szczebli.
Dla emigrantów Warszawa to płaszczyzna porównawcza dla ich dalszych przestrzenno-społecznych doświadczeń, symbol utraty wartości najwyższych.

Wielość grup społecznych rodzi możliwość kolejnego podziału ze względu na charakter więzi. Z perspektywy jednostkowej możemy dokonać więc opisu więzi w relacjach "ja i Warszawa", z perspektywy grupy w relacjach moja szkoła, dom, rodzina a Warszawa, czy my-napływowi, a rdzenni mieszkańcy bądź Warszawa.

Chęć pogłębienia zagadnienia więzi w środowisku miejskim zmusza do poszukiwań takich czynników, dzięki którym więź tą można jako miejską właśnie określić.

Do tych czynników z pewnością należą:
  1. Układ przestrzenny miasta i specyficzna funkcjonalność poszczególnych obszarów miejskich (miejsca historyczne, centrum, itd.) Jedną z ważniejszych obszarów przy określeniu przestrzeni miejskiej i jej wartościowaniu jest kwestia centrum. Potrzeba jej wyróżnienia jest niezbędna, ponieważ centrum spełnia kilka bardzo ważnych ról, nie tylko w układzie przestrzennym, ale też społecznym i świadomościowym. Z jednej strony widzimy centrum jako obszar wysokiej użyteczności publicznej, oferujący dobrze rozwinięty handel, miejsca rozrywki, kultury, spotkań towarzyskich, sieć lokali gastronomicznych, obszar stanowiący bardzo ważny węzeł komunikacyjny. Z drugiej zaś strony ten aspekt przestrzenny zastępowana, wśród których można wymienić kilka zależności:
    • poprzez infrastrukturę centrum dokonuje się i uwidacznia miejski styl życia
    • centrum skupia życie towarzyskie osób zamieszkałych w oddaleniu od niego
    • centrum stanowi komunikacyjny punkt odniesienia nowo przybyłej ludności oraz psychologiczną podstawę doświadczania funkcjonalności miasta
    • centrum wreszcie stanowi pewien symbol miejskości w świadomości jego mieszkańców.

    Wspomniane psychologiczne znaczenie centrum wiąże się również z jego atrakcyjnością, która uwidacznia się w wysokim standardzie sklepów, kin, restauracji czy księgarni. Możliwość spełnienia większości potrzeb w centrum dzięki sublimacji alternatyw kulturalnych i handlowych pozwala mieszkańcom na szczególne doznania, które wiążą się z doświadczaniem całego organizmu miasta w jego centrum.

  2. Układ instytucjonalno-zawodowy, wspomagający zaspokajanie podstawowych potrzeb. W układzie tym, jednostka upatruje również możliwości regulacji swoich obowiązków i praw jako mieszkańca miasta. Dzięki jego istnieniu doświadcza miasta w kategoriach formalno-prawnych.

  3. Klimat duchowy miasta, mający swe źródło w układzie szeroko pojmowanej kultury, odzwierciedlający się w świadomości mieszkańców na temat miasta jako całości.
    Wacław Piotrowski uważa, iż: "subiektywne określenie tożsamości miasta, które staje się podstawą funkcjonujących na jego temat stereotypów, dzieje się przez selektywny wybór niektórych obiektywnych cech miasta, a czasem nawet przez przypisywanie danemu miastu cech obiektywnych nie istniejących, bądź wyolbrzymianie znaczenia cech drugorzędnych przy pomniejszeniu czy wręcz pominięciu cech najistotniejszych"(VIII).

Klimat duchowy miasta miał stanowić ważny punkt odniesienia w podjętych badaniach.
Stąd też, aby móc określić priorytetowe i słuszne związki między czynnikami warunkującymi pewne postawy czy interesujące zjawiska należało przyjrzeć się samemu miastu - Warszawie. Stefan Nowakowski proponuje wyodrębnienie z wielu czynników, mogących odnosić się do każdego ośrodka wielkomiejskiego tych, które konstytuują samo miasto Warszawę.
Dla potrzeb badań stały się one najbardziej pożądane. A są to uwarunkowania wypływające z takich czynników jak:
  1. Roli Warszawy jako stolicy kraju.
  2. Miasta - symbolu.
  3. Mitu stołecznego miasta.
  4. Ośrodka nauki i kultury(IX).

Stolica kraju
Do czynników, które konstytuują miasto, jako stolicę zalicza:
  • koncentrację ośrodków dyspozycyjnych życia politycznego, państwowo - administracyjno- gospodarczych, a więc struktur zarządzających funkcjonowaniem państwa (władzy wykonawczej, ustawodawczej i sądowniczej)
  • koncentrację ośrodków naukowo-badawczych i kulturalnych
  • istnienie pewnej świadomości społecznej, którą tworzą elementy struktury oraz zinternalizowane elementy ról społecznych

Miasto- symbol
Kolejnymi czynnikami są pewne wartości, związane z historią miasta istniejącą w świadomości społeczeństwa jako wyraz idei niepodległościowych państwa, jako źródła państwowości, jako bohatera walk narodowo-wyzwoleńczych. Aleksander Wallis zwraca uwagę na bardzo ważne znaczenie centrum w procesie postrzegania całego miasta twierdząc, że " dzięki centrum miasto może być organem pamięci społecznej, dzięki niemu posiada swoją osobowość, urodę i znaczenie."

Mit stołecznego miasta
Te czynniki funkcjonują szczególnie w świadomości ludności miejskiej oraz ludności zamieszkałej w innych skupiskach miejskich. Mit ten jest składową takich elementów jak: wydarzenia historyczne i wspomniana już rola miasta w walkach niepodległościowych, rola miasta jako organizmu państwowego i narodowego, która jest głównym z czynników konstytuującym heterostereotyp o Warszawie. Ważna jest tutaj kwestia eksponowania miasta we wszystkich mediach jako ośrodka władzy oraz ośrodka opiniotwórczego. Nie bez znaczenia jest również usytuowanie Warszawy w literaturze ("Lalka" B. Prusa, "Przedwiośnie" S. Żeromskiego, literatura dotycząca II wojny światowej). Kolejnymi składnikami są takie elementy jak atrakcyjność miasta wynikająca z:
  • możliwości robienia największych karier zawodowych, z uwagi na ulokowanie głównych siedzib firm i instytucji
  • zamieszkania osób znanych ze świata kultury, sztuki, polityki, itd.
  • wyobrażenia o szybkiej informacji i łatwości kontaktów instytucjonalnych
  • wyobrażenie o stałym i łatwym dostępie do kultury i sztuki
Efektem tego są dwie postawy społeczne.
Z jednej strony może się ona wyrazić w poczuciu niższości ludności poza warszawskiej w stosunku do warszawiaków.
Z drugiej z kolei w poczuciu dumy bycia warszawiakiem ze względu na bycie w centrum najważniejszych wydarzeń i stałą obecność w mediach.

Ośrodek kultury i nauki:
Atrakcyjność miasta wiąże się również z ulokowaniem w Warszawie centrum koordynacji polskiej nauki, a więc władz zajmujących się oświatą, edukacją czy organizacjami naukowymi i towarzystwami.
Skupienie życia naukowego (placówek PAN, instytutów naukowo-badawczych) wiąże się z funkcją reprezentującą miasta wobec zagranicy, oraz ulokowaniem ważnych ośrodków szkolnictwa wyższego posiadającego tradycje sięgające daleko w przeszłość. Owa tradycja to także wysoko kwalifikowana kadra nauczająca dająca wysoki poziom edukacji, a więc w konsekwencji wysoki prestiż samych uczelni.
Podobnie rzecz ma się z kulturą.
Występuje również duża koncentracja ośrodków kultury, poczynając od władz naczelnych polskiej kultury, kończąc na ośrodkach twórczych i miejscach konsumpcji kultury. Jest, więc siedziba ZPAV, ZAIKS, SPAW, liczne kina i muzea, które swą liczbą znacznie przewyższają drugi w Polsce ośrodek kultury - Kraków.


Głównym celem badań było poznanie i opisanie rodzaju oraz charakteru świadomości społecznej młodzieży warszawskiej.
świadomość miała dotyczyć poczucia własnego ja, odnoszącego się do całego pola semantycznego Warszawy, zarówno wewnętrznego jak i zewnętrznego, poczucia własnego obrazu sterowanego przez stereotypy, obserwacje czy w końcu własne oceny.
Najważniejszym zadaniem było zobrazowanie aspektów "samowidzenia" młodzieży jako własnej grupy społecznej oraz jako grupy istniejącej również jako całość poza układem miasta i jej zbiorowości.
Badania zostały oparte na wcześniejszych dokonaniach Floriana Znanieckiego, który w roku 1928 urządził po raz pierwszy konkurs, pt. "Czym było i jest dla Ciebie miasto Poznań".
Konkurs ten powtórzono jeszcze dwukrotnie w roku 1964 oraz w 1994.
Prace te stały się cenną wskazówką metodologiczną, odnoszącą się do określenia świadomości społecznej oraz tożsamości badanych.
Nie bez wpływu na zakres badań pozostała również praca pod red. Henryka Banaszaka oraz Leszka Rowickiego pt. " W przededniu wielkiej zmiany. Młodzież Warszawy 1987-1988." oraz wzorujące się również na Znanieckim badania PAN-u w Krakowie i praca Andrzeja Szumakowicza pt. " Kraków w świadomości jego młodych mieszkańców".

Badania zostały przeprowadzone na przełomie maja i czerwca 2000 roku w dwoch liceach ogólnokształcących w Warszawie i objęły swym zasięgiem 362 uczniów.
Licea dobrane zostały tak, aby do badań weszli przedstawiciele możliwie wszystkich dzielnic Warszawy.

Powiększ


Zachowanie proporcji płci w próbie badawczej odzwierciedla charakterystykę populacji ogólnej młodzieży warszawskiej. Uwidacznia się bowiem przewaga kobiet w ogólnej populacji i trend ten jest obserwowany od wielu lat.
Interesujący z punktu widzenia owej pracy przedział wiekowy młodzieży tj. 15-19 lat, a przedstawia się następująco(X):

Powiększ


Próba badawcza, w skład której wchodzą przedstawiciele obu płci uwzględnia również wiek respondentów.

Powiększ


Istotną kwestią jest również fakt, że aż 86 % badanych pochodzi z rodzin, w których co najmniej jeden rodzic posiada wyższe wykształcenie.
53% z nich stanowią rodziny, w których oboje rodziców posiada status wykształcenia wyższego.
Większość z badanych mieszka w Warszawie od urodzenia i nieznaczny procent z nich zmieniało miejsce zamieszkania.
Migracja mieszkańców, jeśli już, to dotyczy tylko przemieszczania się w obrębie dzielnic.

Raport z badań.

W ankiecie zostały umieszczone dwa pytania, które miały za zadanie odpowiedzieć na kwestie związane z tożsamością miasta, a więc tym, co dla samego miasta jest najbardziej istotne i co je konstytuuje jako zbiorowość.
Pytania miały opisać tą tożsamość w aspekcie symbolicznym z jednej strony, a z drugiej w aspekcie emocjonalnym.
W pierwszym przypadku pytanie dotyczyło ściśle pewnego symbolu miasta, elementu sen sus stricte warszawskiego, w drugim przypadku zaś emocjonalnego związania z miastem poprzez jego specyficzny klimat.
  1. na pytanie dotyczące istnienia owego klimatu miasta 58,5% respondentów odpowiedziało pozytywnie, zaś 41,5 % negatywnie. Wśród odpowiedzi określających ten klimat znalazły się takie czynniki jak puby(17,6%), festyny i koncerty (13,7%), fajni ludzie (11,8%), stolica (9,8%).
  2. próba poszukiwania symbolu miasta, tego, co najbardziej warszawskie, przyniosła jednoznaczną odpowiedź, iż symbol ten jako element świadczący o warszawskości jest odnajdywany przez młodzież Warszawy w budowlach architektonicznych, obiektach turystycznych, będących głównymi atrakcjami miasta.

Większość z wymienionych symboli charakteryzuje się swoistą niepowtarzalnością, tak jak na przykład: metro, Stadion X-Lecia.
Nie wspomniano o elementach historii miasta, znanych osobistościach czy też funkcjach państwowych miasta. Typ odpowiedzi na to pytanie potwierdził wcześniejsze badania nad Poznaniem i symbolami poznańskimi Marka Ziółkowskiego (XI).

Powiększ


Wśród pozostałych odpowiedzi znalazły się również takie symbole jak: Zamek Królewski, metro, centrum, Dworzec Centralny.
Ten typ pytania i dociekań zrodził konieczność wejścia w głąb problematyki symboli miejskich. Stąd też, w konsekwencji badani respondenci mieli odpowiedzieć na dodatkowe pytania mające tym razem określić ich przypuszczalną wiedzę na temat rodzaju i charakteru symboli Warszawy oraz wiedzę na temat jej wizerunku wśród mieszkańców innych miast.
Wśród domniemanych cech, jakimi mieszkańcy innych miast określają Warszawę znalazły się w głównej mierze cechy negatywne, będące powtórzeniem cech przypisywanych przez samych badanych.

Powiększ


Pytanie, odnoszące się do symboli Warszawy upatrywanych u mieszkańców innych miast okazało się również odzwierciedleniem wskazań samych ankietowanych.
Nie można jednak między tymi wskazaniami postawić znaku równości, bowiem o ile same symbole się pokrywały, o tyle ich częstotliwość wskazań znacznie odbiegała od siebie.
Wyjątek stanowi Pałac Kultury i Nauki, który posiada dużą liczbę wskazań zarówno w symbolach własnych respondentów, jak i w symbolach przez nich przypisanych mieszkańcom innych miast.

Powiększ


Pojawiły się też nowe symbole, które nie zostały uwzględnione we wcześniejszych odpowiedziach takie jak: brud (4,4%), narkomanii (3,9%), przestępczość (4,4%), "dresiarze" (3,3%).
Wszystkie te cechy wykraczają poza wspomniany wcześniej typ odpowiedzi nawiązujących do osobliwości architektonicznych miasta i atrakcji turystycznych.
Utożsamiają negatywne zjawiska występujące w mieście i mogące dla młodzieży warszawskiej być ważnym elementem obrazu miasta.

  1. W pytaniach dotyczących zalet i wad stolicy pojawiły się różnice w widzeniu wymienianych cech przez poszczególną płeć.
    O wiele łatwiej opisywano wady niż zalety, stąd więc szereg odpowiedzi dotyczących wad skupiało się na podobnej cesze, zaś w stosunku do zalet pojawiło się spore rozdrobnienie wskazań.
    Zalety, które cechuje największa liczba wskazań odnoszą się w głównej mierze do aspektów funkcjonalnych miasta.

    Powiększ


    80,7% kobiet uważa, iż Warszawa ma zalety zaś 19,3% uważa, że takich nie ma lub nie potrafiło ich wskazać.

    Powiększ


    82,8% mężczyzn uważa, iż Warszawa posiada zalety, zaś 17,2% nie potrafiło wskazać zalet lub uważało, że ich nie ma.

    Powiększ


    93% respondentów uważa, iż Warszawa ma wady(91,9% kobiet i 95,2% mężczyzn) zaś 6,5% uważa, iż nie ma wad lub nie potrafiło ich wskazać.

  2. Równocześnie, aby pogłębić wyniki dotyczące stosunku do miasta oraz zakreślić obszar upodobań badanych zostali oni poproszeni o odpowiedź mającą wskazać, co najbardziej podoba im się w Warszawie i co najbardziej im się nie podoba.
    W przypadku tych odpowiedzi również zarysowały się małe różnice we wskazaniach poszczególnych płci, wiele zaś z tych wskazań nie występowało bądź to u mężczyzn, bądź u kobiet.

Powiększ


*procenty się nie sumują

Negatywne wskazania

Powiększ


*procenty się nie sumują

Podobnie jak w przypadku określania wad Warszawy młodzież zwróciła uwagę na funkcje, jakie spełnia miasto w stosunku do swych mieszkańców, a więc na takie czynniki jak: tłok na drogach i złą infrastrukturę komunikacyjną, przeludnienie oraz zanieczyszczenie. Wyraźny odsetek badanych zwróciło uwagę na poczucie niebezpieczeństwa i problem przestępczości.

Kategoria, która pojawiła się zarówno u mężczyzn, jak i kobiet to kategoria, subkultura zwana "dresiarzami". Informacje zawarte w kwestionariuszu ankiety pozwalają na próbny szkic tej subkultury, czy określonej grupy młodzieży skupionej wokół swoiście pojmowanej mody.

I tak oto grupę tą cechuje zamiłowanie do sportowego stylu ubioru, przy czym ubiór ten powinien składać się jedynie z markowych rzeczy, krótkich fryzur. Grupie tej badana młodzież przypisuje najgorsze wartości, takie jak: cwaniactwo, pijaństwo, wulgaryzm, wandalizm, brak kultury, zamiłowanie do kradzieży i rozbojów, chamstwo.

Równocześnie próby definiowania owej grupy skłaniają do stwierdzenia, iż słowo, określenie- "dresiarz" jest zabarwione wysoce pejoratywnie. Z drugiej strony prawdopodobnie nie istnieje wspólna świadomość istnienia takiej grupy wśród osób spełniających warunki do uczestnictwa. Stąd też trudno mówić tutaj zdecydowanie o jakiejś nowej subkulturze, tak wyraźnej jak kiedyś punki, gitowcy, metale.


Cechy mieszkańców miasta oraz przypuszczalny stosunek innych wobec Warszawiaków.

Druga część badań była próbą zdefiniowania obrazu ogólnej populacji ludności warszawskiej, próbą znalezienia ogólnych cech charakterystycznych dla przeciętnego mieszkańca Warszawy. Tym samym też zostały umieszczone pytania mające za zadanie nakreślić przypuszczalny stosunek mieszkańców innych miast do mieszkańców Warszawy i miasta.

  1. Na początek badani zostali poproszeni o udzielenie odpowiedzi na pytanie czy istnieją jakieś wspólne cechy odróżniające warszawiaków od mieszkańców innych miast oraz określenie w przypadku odpowiedzi na "tak" 3 pozytywnych i 3 negatywnych cech.
    56, 4% ankietowanych osób stwierdziło, iż nie ma wspólnych cech opisujących mieszkańców Warszawy.
    Wśród osób, które potrafiły wskazać takie cechy większość wskazań dotyczyła cech negatywnych, zaś aż 18,8% badanych miało kłopoty z określeniem wspólnych cech pozytywnych.

    Wśród cech przypisanym warszawiakom pojawiły się takie, które wykluczają swoje współistnienie, trudno bowiem pogodzić życzliwość z chamstwem czy zarozumialstwem. Niemniej jednak przeważający procent wskazań dotyczy cech podobnych do siebie, cech negatywnych, zaś niewielki ułamek odpowiedzi pokrywa się z podobnymi cechami pozytywnymi.

    Powiększ

    Powiększ

    Wśród cech, które charakteryzowały się mniejszą ilością wskazań były takie cechy jak:
    pijacy - (3,3%),
    materialiści, nastawienie na korzyści finansowe - (4,4%),
    wywyższający się - (4,4%),
    wulgarni, bezczelni - (4,4%).

  2. Dla porównania ich osobistego stosunku do cech warszawiaków respondenci zostali zapytani o cechy jakimi przypuszczalnie określają warszawiaków mieszkańcy innych miast.
    Już wstępna analiza zebranych danych ujawniła, iż przypuszczenia te koncentrują się wyłącznie na cechach negatywnych, które w większości pojawiły się w ich indywidualnej ocenie. Wskazywane cechy nabrały jednak zdecydowanego charakteru, cechując się o wiele większym procentem wskazań.

    Wyniki te przedstawia tabela poniżej.
    21% ankietowanych osób stwierdziło, iż nie ma wspólnych cech, którymi można by opisać warszawiaków podając za najczęstszą przyczynę fakt, iż każdy człowiek jest inny.

    Powiększ

  3. Aby z kolei poznać ewentualne przyczyny mogące wpływać na takie a nie inne wskazanie cech, jakimi przypuszczalnie określają warszawiaków mieszkańcy innych miast zostało postawione pytanie o sympatie w stosunku do warszawiaków w innych miastach.
    Uzasadnienie odpowiedzi miało ujawnić przyczyny określonych przypuszczeń i wtórnie potwierdzić lub zaprzeczyć wcześniej nakreślonemu obrazowi mieszkańców Warszawy.
    Analiza danych wykazała, iż jedynie 6,5% badanych skłania się ku stwierdzeniu, iż Warszawiacy są lubiani w innych miastach.
    Wśród czynników, które wpływają na to wyróżniono przede wszystkim taką cechę jak: mili i przyjaźni (36,4% spośród twierdzących pozytywnie).
    Pozostała część wypowiedzi, mimo iż pozytywnych zawierała pewne zastrzeżenia. I tak 18,2% spośród pozytywnych odpowiedzi dotyczyło ograniczenia jedynie do niektórych miast, zaś 17, 6% odpowiedzi dotyczyło ograniczenia tylko do niektórych ludzi.
    Aż 93,5% opowiedziało się za stwierdzeniem, iż warszawiacy nie są lubiani w innych miastach.
    Wśród przyczyn takiego stanu rzeczy podano w większości te same cechy, które wcześniej pojawiły się w opisie mieszkańców Warszawy.

    Również i w tym przypadku były to cechy negatywne lub też o negatywnym podłożu, takie jak przeczucie o braku sympatii ze strony innych mieszkańców miast już ze względu na to, że mieszka się w Warszawie.

    Pojawienie się wśród negatywnych cech zachowania również może świadczyć o tym, iż jest ono również negatywnie oceniane.

    Powiększ



    Dopełnieniem poszukiwań na temat o przypuszczalnego stosunku mieszkańców innych miast do Warszawy i jej ludności było pytanie dotyczące potwierdzenia lub zaprzeczenia występowania uczucia zazdrości wśród osób zamieszkałych poza Warszawą.
    Zazdrość ta miała dotyczyć zamieszkania w stolicy kraju, co miało sugerować pozytywne konotacje takiego faktu.

    76% stwierdziło, iż według nich uczucie zazdrości występuje, zaś 23,3% temu faktowi zaprzeczyło uzasadniając, iż z pewnością mieszkańcy innych miast wolą swoje miasto (14,6%), wolą również spokój (12,2%), nie zazdroszczą ze względu na zanieczyszczenie i spaliny(12,2%).

    Czym według ankietowanych może być spowodowana zazdrość pokazuje poniższa tabela.

    Powiększ

  4. Idąc dalej tym tropem rozumowania respondenci zostali zapytani o powody, dzięki którym warszawiak mógłby być dumny z powodu bycia nim. Uzasadnienia miały dać odpowiedź na ile uzupełniają się z nimi powody przypisania zazdrości.
    66,9% ankietowanych uznało, że warszawiak ma powody do dumy bycia nim, zaś 33,1% uznało, że nie ma powodów.

    Powiększ

    Powiększ

  5. Wcześniejsze pytania postawione zostały pod kątem uzyskania ogólnego obrazu mieszkańca Warszawy funkcjonującego w świadomości badanych. Stąd też pytania te dotyczyły cech faktycznych warszawiaków. Dalsze poszukiwania miały stworzyć obraz warszawiaka, który mógłby być za takiego właśnie uznany.

    Elementem, który miał połączyć te dwa punkty widzenia było pytanie o kryteria jakie powinny cechować osobę mogącą określać się mianem warszawiaka.

    Jakie zatem kryteria wyróżnia młodzież warszawska?

    Są to kryteria wyróżnione na podstawie cech charakteru, a kwestie związane z urodzeniem czy zamieszkaniem w Warszawie pojawiły się dopiero w dalszej kolejności. 34,3% badanych stwierdziło, iż nie istnieją takie uniwersalne kryteria, zaś 7,2% nie potrafiło wskazać takich kryteriów.

    Powiększ

II. MŁODZIEŻ WARSZAWY


Młodzież Warszawy w zbiorowości jej mieszkańców

Druga część pracy badawczej dotyczy już samej młodzieży.
Zebrane dane miały stworzyć jej obraz jako kategorii społecznej występującej w Warszawie oraz kategorii stanowiącej element porównania z podobnymi kategoriami innych miast.
Dane materiałowe miały również ukazać stosunek młodzieży warszawskiej do innych zbiorowości i wskazać na występowanie ewentualnych antagonizmów.
Autostereotyp młodzieży warszawskiej miał zostać porównany z obrazem ogólnej populacji warszawskiej oraz populacji młodzieży w całym kraju.

Po pierwsze należało spytać o cechy, jakimi można opisać młodzież warszawską.
17% stwierdziło, iż nie ma takich wspólnych cech pozytywnych, zaś 5%, iż nie ma takich cech negatywnych.

Powiększ

Powiększ

Zdecydowanie częściej i łatwiej wskazywano cechy negatywne, wachlarz cech negatywnych był o wiele szerszy.
Czy jednak autostereotyp młodzieży jest tożsamy z autostereotypem odnoszącym się do generalnej populacji Warszawy?

Pokaże to poniższa tabela.
Powiększ

Powiększ

Analiza porównawcza ujawnia, iż młodzi warszawiacy znajdują niewiele wspólnych cech łączących ich z populacją ogólną Warszawy. Wiele z nich występuje albo w przypadku cech młodzieży albo w przypadku cech populacji.
Nieco więcej podobieństw można znaleźć w przypadku cech negatywnych. Obserwując zbieżność cech negatywnych warto zwrócić uwagę na zdecydowane nasilenie wskazań określonych cech w przypadku młodzieży.
Pojawiły się cechy o wysokim współczynniku wskazań nie istniejące przy opisie cech populacji ogólnej, takie jak: narkomani 13,8%, agresywność 6,6%, szpanerzy, snoby 7,2%.
Powyższe wyniki pokazują, iż obraz przeciętnego warszawiaka różni się od obrazu młodzieży warszawskiej. Autostereotyp widziany oczami młodzieży zmienia się w zależności od układu odniesienia w stosunku, do którego ma on być opisany.
Pojawienie się nowych cech przy opisie młodzieży pokazują również wyniki kolejnego pytania zadanego respondentom.
Pytanie brzmiało: " Czy uważasz, że młodzież warszawska wnosi jakieś nowe wartości i cechy do obrazu warszawiaka?".
O ile aż 51,4 % odpowiedziało, iż nie wnosi o tyle pozostała część wskazała na cechy, które pojawiły się po raz pierwszy przy opisie cech młodzieży.
I tak wskazano na: wykształcenie (5,7%), oryginalność (5,6%), narkotyki i pomysłowość (4,5%).

Ponadto badani zostali poproszeni o wypowiedź na temat tego, czy istnieją cechy odróżniające młodzież od pokolenia swoich rodziców i dziadków.
Prawie 70% odpowiedziało, iż takie cechy istnieją, a wśród nich wymieniło: nowoczesność (9,1%), brak wychowania (9%), "luzactwo" (6,6%), tolerancyjność (5,8%), brak patriotyzmu, szybkie dojrzewanie, rozrywkowość (wszystkie po 5% wskazań).
Równocześnie 5,8% ankietowanych stwierdziło, iż cechy te występują, jednak wynikają one z normalnej różnicy pokoleń.

Nie są to, jak można było się spodziewać, cechy, które pojawiły się w poprzednim pytaniu.

Zarówno więc wyniki tego pytania jak i poprzedniego mogą sugerować, iż na tak negatywny obraz warszawiaka nie wpływają jedynie i jednoznacznie oceny własnego pokolenia oraz pokolenia rodziców czy dziadków. Z jednej strony mamy bowiem do czynienia z negatywnym opisem młodzieży z drugiej zaś jest ona oceniana jako grupa wnosząca także pozytywne cechy i wartości.

Młodzież Warszawy na tle młodzieży Polski

Kolejnym krokiem w badaniach, po próbie znalezienia wspólnych i różniących cech młodzieży z ogólną populacją, była próba znalezienia takich cech w odniesieniu do młodzieży innych wielkich miast.
Istotne było również określenie stosunku do młodzieży spoza Warszawy, prowadzić bowiem miało do uzupełnienia obrazu młodych warszawiaków. Miało też służyć stworzeniu pełniejszego autostereotypu.
Jakie zatem cechy wyróżnia młodzież warszawska, odróżniające ją od młodzieży z innych miast?
Przedstawia to tabela poniżej.

Powiększ

Po raz kolejny należy zwrócić uwagę, iż w zadaniach, które związane są z porównaniem częściej pojawiają się oceny negatywne.
W pytaniu tym aż 54,4% badanych odpowiedziało, iż nie ma cech odróżniających ich od młodzieży innych miast.
W innym pytaniu respondenci podobnie, jak wcześniej, zostali poproszeni o określenie cech odróżniających, z tą jednak różnicą, iż musieli się odnieść do konkretnych cech, a swoje odpowiedzi umieścić na trzystopniowej skali.
Cechy w stosunku, do których mieli się odnieść to: nowoczesność, wykształcenie, uczestnictwo w kulturze, tolerancja, zaradność.
Badani wskazywali często na nie podczas poprzednich pytań, jednak tym razem należało je w odpowiedni sposób wartościować.

Powiększ

Przedstawione wyniki wskazują, iż z wyjątkiem jedynej cechy - tolerancji - młodzi warszawiacy wartościują siebie lepiej od młodzieży innych miast.
Najbardziej zbliżone w ocenach jest uczestnictwo w kulturze.
Zdecydowanie częściej określają siebie jako lepiej wykształconych (58%) oraz bardziej nowoczesnych (76,8%).
Oceny, które skupiają się wokół wartości najniższej nie przekraczają, oprócz wspomnianego wyjątku, 25% wskazań.
Pytano również respondentów o odpowiedź czy istnieją takie cechy, których nie dostrzegają u siebie, a które widoczne są u młodzieży napływowej.
53% badanych stwierdziło, iż takich cech nie ma, 47% że są.
Wśród nich wymieniono:
  • przytłoczenie - 11,8%
  • pracowitość - 16,5%
  • skromność, lepsze wychowanie - 18,6%
  • ambicja - 14,6%
  • tolerancyjność - 13%

Równocześnie respondenci musieli wskazać na cechy, które nie tylko widzą u młodzieży napływowej, ale też na takie, których dodatkowo nie akceptują.
Zdecydowana większość, bo prawie 71% odpowiedziało, iż nie ma takich cech, ponieważ w zasadzie niczym się nie odróżniają. Zaś wśród tych, którzy potrafili wskazać cechy pojawiły się takie jak:
  • zarozumiałość - 15,4%
  • "wieśniactwo" - 15%
  • wywyższanie się - 15%
  • chamstwo - 11,3%
  • nietolerancja - 9,6%.

Z powyższych danych wynika, iż cechy te powtarzają się z podobną częstotliwością jak w przypadku obrazu młodzieży warszawskiej.

W podsumowaniu pytań porównawczych znalazło się również pytanie dotyczące poczucia względnie większej wartości u młodzieży warszawskiej w stosunku do młodzieży innych wielkich miast.
Aż 76,5% odpowiedziało twierdząco, a tylko 23,5% przecząco.
W tym miejscu powstało pytanie, w jakich elementach i cechach należy szukać przyczyn takich właśnie sądów, co jest wyznacznikiem tego, iż młodzież warszawska czuje się bardziej wartościowa?
Czy wspomniane cechy umieszczone wcześniej na trzystopniowej skali, czy może inne cechy, albo też jedynie przeczucie wynikające z pewnych cech charakteru?
Odpowiedź ta wymaga dodatkowych, pogłębiających badań, tym bardziej, że wcześniej zbudowany autostereotyp jest nacechowany mocno negatywnie.
Wcześniejsze rezultaty badań pozwalają jedynie przypuszczać, iż taki stan rzeczy bierze się z cech, którymi określali wcześniej siebie warszawiacy, a więc czystego zarozumialstwa i wywyższania się.
Z pewnością należy brać również pod uwagę zdecydowane odpowiedzi, których dokonywano za pomocą skali.

Osobną grupę stanowiły pytania mające ujawnić stosunek młodzieży warszawskiej do innych wielkich miast oraz ich mieszkańców.
W pierwszej więc kolejności należało odpowiedzieć na pytanie o miasto, które jest atrakcyjne dla respondenta oraz miasto najmniej atrakcyjne.
Takie miasto potrafiło wskazać 93,2% kobiet i 75,3% mężczyzn.

Jakie zatem to miasta?
Zarówno w przypadku kobiet jak i mężczyzn najbardziej atrakcyjne miasto to Kraków oraz Gdańsk.
Istotne jest również, iż Gdańsk występuje bardzo często jako część Trójmiasta.
W dalszej kolejności znalazło się Zakopane.
W przypadku jednej i drugiej płci pojawiły się miasta, które preferowali jedynie mężczyźni lub kobiety.
Ogólnie wskazano miasta duże, w większości związane z turystyką (wyjątek stanowi Poznań, Łódź czy Wrocław).

Powiększ

Powiększ

W tym przypadku jedynie 37,1% badanych wskazało miasto, którego nie lubi, w tym 28,6% kobiet i 46% mężczyzn.
Na uwagę zasługuje częstotliwość wskazań na miasto Łódź, szczególnie u mężczyzn.
Wśród przyczyn podawano najczęściej drużynę Widzewa Łódź oraz przyczyny "ogólne". Dotyczyło to obu płci.
Pojawiły się też 4 odpowiedzi wskazujące na zamieszkanie Żydów w Łodzi jako przyczynę antypatii do tego miasta.
źródłem antypatii w stosunku do Poznania była również drużyna piłkarska - Lech Poznań.
Wskazując Kraków zaś podawano wśród powodów ogólne przyczyny oraz wywyższanie się.

Pytania kończące kwestionariusz ankiety dotyczyły stosunku młodzieży warszawskiej do innych miast, ściślej zaś określenia antypatii do miast ze względu na jej mieszkańców oraz domniemanych antypatii innych mieszkańców miast do warszawiaków.

Powiększ

Uzyskane wyniki informują o bardzo ważnej rzeczy.
O ile spory odsetek osób deklaruje, iż nie ma takiego miasta, którego nie lubi ze względu na jego mieszkańców, o tyle zdecydowana większość jest zdania, iż są miasta, w których nie lubi się warszawiaków.
Tylko niemal 10% ankietowanych twierdzi, iż takiego miasta nie ma.
Kolejne tabele pokazują, jakich miast nie lubią młodzi warszawiacy, oraz w jakich miastach się nie lubi ich samych.

Powiększ

Powiększ

Analiza danych pozwala stwierdzić, że:

  1. miasta nie lubiane przez warszawiaków pokrywają się co do odczuć na temat antypatii mieszkańców tych samych miast w stosunku do mieszkańców Warszawy.
  2. mężczyźni wykazują większą skłonność do wyrażania antypatii w stosunku do mieszkańców Łodzi niż kobiety i równocześnie zdecydowanie częściej sądzą, iż w mieście tym nie lubi się warszawiaków.
  3. kobiety wykazują mniejszą skłonność do deklaracji miast i ich mieszkańców w stosunku, do których żywią antypatię i równocześnie rzadziej sądzą, iż są miasta, w których nie lubi się warszawiaków.
  4. kobiety częściej wskazują na Zakopane, Wrocław oraz Katowice jako miasta, w których ich zdaniem nie lubi się warszawiaków, zaś mężczyźni na Łódź i Kraków.

Interesujące może stać się porównanie wyników dotyczących sądów młodzieży warszawskiej na temat miast, w których warszawiacy nie są lubiani z ich deklaracjami na temat miast, których sami nie lubią.

Powiększ

Miasta po raz kolejny powtarzają się.
Prawie 80% ankietowanych stwierdziło, iż istnieją miasta, w których nie lubi się warszawiaków, zaś 37% deklarowało, iż są miasta, których sami nie lubią.

Przedstawione wyniki badań w sposób niejednoznaczny, ale też z pewną częstotliwością pokazały jak trudne staje się określenie własnej tożsamości.
Tożsamości, która z jednej strony wydaje się być wymuszona czynnikami historyczno-kulturowymi, z drugiej jednak tożsamości wyzwalającej się spod tego dziedzictwa.
Młody warszawiak patrzy na siebie przez pryzmat doniosłości roli swego miasta, ale jednocześnie jest bardziej surowy w swoich ocenach i skrupulatny.
Zna zalety swojego miasta i wynikających z faktu zamieszkania w nim dogodności, ale równocześnie jest świadomy, iż oko "obcego" widzi więcej niż w każdym innym mieście.
Może więc w efekcie tego sam zaczyna postrzegać miasto, tak jak widzą je inni, przez co łatwiej mu o krytykę niż pochwałę.


autor - Dariusz Matuszewski
umieścił - Szuwaks -:)

Dziękuję Autorowi oraz Redakcji Kwartalnika ''Przegląd Zachodni'' za umożliwienie umieszczenia artykułu na witrynie p.r.w.

=========
  1. Stefan Nowakowski, Warszawa. ''Socjologiczne problemy stolicy i aglomeracji'', Warszawa 1969 s. 139
  2. Krzysztof Frysztacki, ''Organizacja życia społecznego w zbiorowości wielkomiejskiej'', Kraków 1982, s.96
  3. Wacław Piotrowski, art. ''Tożsamość miasta'', red Irena Machaj i Piotr Styka, ''Stare i nowe struktury społeczne'', Lublin 1994, s. 96-97
  4. Wallis Aleksander, Socjologia przestrzeni, Warszawa 1990, s. 26
  5. tamże, s. 176
  6. Niczyporuk Danuta, art. ''Nowi mieszkańcy w przestrzeni społecznej miasta'', red. Irena Machaj i Piotr Styka, Stare i nowe struktury społeczne w Polsce, Tom I-Miasto, , Lublin 1994, str. 199
  7. Wallis Aleksander, ''Miasto i przestrzeń'', Warszawa 1977, s. 27
  8. Wacław Piotrowski, art. ''Tożsamość miasta'', Stare i nowe struktury społeczne w Polsce, Lublin 1994, str.172
  9. Elżbieta Michałowska, art. ''Funkcjonowanie stereotypów w postrzeganiu miasta'', red. Irena Machaj i Piotr Styka, Stare i nowe struktury społeczne w Polsce, Tom I - Miasto, , Lublin 1994, str.175
  10. Rocznik Statystyczny Warszawy 1998, Urząd Statystyczny w Warszawie, Warszawa 1999.
  11. R. Cichocki, K. Podemski, ''Miasto w świadomości swoich mieszkańców'', Poznań 1999, s.63